THỜI NÉT SỐ – Từ năm học 2026–2027, TP.HCM triển khai chính sách miễn phí sách giáo khoa theo nhu cầu mượn thực tế của phụ huynh, học sinh, thực hiện theo phương thức mượn – trả và tái sử dụng. Nhìn rộng hơn, đây không đơn thuần là câu chuyện Nhà nước hỗ trợ tiền mua sách, mà còn thể hiện một cách tiếp cận đáng chú ý trong quản lý giáo dục: giảm chi phí cho gia đình, sử dụng hiệu quả ngân sách, hạn chế lãng phí và từng bước hình thành ý thức giữ gìn tài sản chung cho học sinh.
Bộ sách giáo khoa năm học 2026-2027 ( Ảnh mạng Internet)
Từ một bộ sách của một học sinh đến một bộ sách của nhiều thế hệ
Nhiều năm qua, cứ chuẩn bị bước vào năm học mới, sách giáo khoa (SGK) lại trở thành một khoản chi quen thuộc của hàng triệu gia đình.
Một học sinh lên lớp mới thường mua một bộ sách mới. Gia đình có hai, ba con đi học thì khoản tiền này nhân lên tương ứng.
Trong khi đó, không ít cuốn SGK sau một năm vẫn còn tốt nhưng khó tiếp tục phát huy giá trị nếu không có cơ chế thu hồi, quản lý và tái sử dụng.
Từ thực tế đó, câu hỏi đặt ra là:
Một cuốn sách có nhất thiết chỉ phục vụ một học sinh trong một năm học?
Nghị định số 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ đã đưa ra một cách tiếp cận khác.
Miễn phí SGK được tổ chức theo hình thức mượn – trả để tái sử dụng nhiều lần; ưu tiên tận dụng tối đa SGK hiện có và điều chuyển thông qua hệ thống thư viện giữa các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn trước khi quyết định mua mới.
Mục tiêu được Chính phủ xác định rất rõ: giảm áp lực ngân sách nhà nước, bảo vệ môi trường, hạn chế lãng phí và nâng cao hiệu quả quản lý tài sản công.
Đây chính là điểm đáng chú ý nhất của chính sách mới.
Không chỉ là “miễn phí”, mà là thay đổi cách sử dụng sách giáo khoa
Nếu hiểu miễn phí SGK đơn giản là mỗi năm Nhà nước bỏ ngân sách mua một bộ sách mới rồi phát cho từng học sinh mang về sở hữu thì rất dễ phát sinh một vòng lãng phí mới.
Tinh thần của Nghị định 271/2026/NĐ-CP không phải như vậy.
Nhà nước đầu tư SGK cho hệ thống thư viện trường học. Học sinh được mượn để học tập. Kết thúc thời gian sử dụng, sách được hoàn trả, kiểm kê, phân loại, sửa chữa nếu cần và tiếp tục phục vụ học sinh những năm sau.
Một bộ SGK vì vậy có thể đi qua một vòng đời:
Mua sắm → thư viện quản lý → học sinh mượn → học tập → hoàn trả → kiểm kê → bảo quản → tái sử dụng.
Nếu thực hiện tốt, cùng một khoản ngân sách nhưng có thể phục vụ nhiều thế hệ học sinh.
Đó mới là ý nghĩa lâu dài của chính sách.
TP.HCM bắt đầu từ nhu cầu thực tế, không mua sách theo kiểu “cào bằng”
Điểm đáng ghi nhận trong kế hoạch triển khai của TP.HCM là khảo sát nhu cầu thực tế của phụ huynh, học sinh.
Năm học 2026–2027, Thành phố triển khai miễn phí SGK theo nhu cầu mượn thực tế nhằm bảo đảm tiết kiệm, tránh lãng phí.
Các năm học 2027–2028 và 2028–2029, các cơ sở giáo dục tiếp tục khảo sát nhu cầu, rà soát số sách đang có khả năng tái sử dụng và dự báo lượng cần bổ sung để tiến tới thực hiện đầy đủ chính sách theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP.
Cách làm này có ý nghĩa.
Bởi trong thực tế sẽ có những gia đình muốn mua riêng SGK cho con để thuận tiện ghi chép, lưu giữ hoặc sử dụng lâu dài. Nếu Nhà nước vẫn mua thêm một bộ cho những học sinh không có nhu cầu mượn thì chính sách miễn phí lại có thể dẫn tới lãng phí.
Hỗ trợ đúng người cần, đúng số lượng cần và tận dụng sách đang có trước khi mua mới chính là một biểu hiện của quản trị tiết kiệm.
Học sinh được mượn một bộ sách đầy đủ
Theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP, vào đầu năm học hoặc đầu học kỳ, học sinh được mượn SGK tại thư viện nhà trường.
Việc bàn giao phải được ghi vào sổ theo dõi mượn – trả hoặc phần mềm quản lý, xác nhận rõ số lượng và tình trạng vật lý của sách, trong đó ghi nhận sách mới hay sách đã qua sử dụng.
Điều này tưởng nhỏ nhưng lại rất cần thiết.
Một cuốn sách đã bị rách hoặc thiếu trang trước khi giao phải được ghi nhận ngay để tránh sau này phát sinh tranh cãi giữa gia đình và nhà trường.
Như vậy, quản lý SGK trong mô hình mới không thể chỉ là “phát sách đầu năm, thu sách cuối năm”, mà phải trở thành một quy trình quản lý tài sản tương đối chặt chẽ.
Hết năm học phải trả – nhưng quyền học tập vẫn được bảo đảm
Trong thời hạn 15 ngày làm việc kể từ ngày kết thúc năm học, học sinh có trách nhiệm hoàn trả SGK đã mượn.
Tuy nhiên, quy định không máy móc.
Nếu học sinh còn cần sách để ôn tập, kiểm tra lại hoặc hoàn thành chương trình học thì vẫn được tiếp tục sử dụng theo quy định.
Học sinh chuyển trường phải trả SGK cho trường nơi chuyển đi; trường tiếp nhận có trách nhiệm bố trí SGK cho học sinh mượn để việc học không bị gián đoạn.
Ở đây có thể thấy hai nguyên tắc được đặt song song:
Bảo vệ tài sản công nhưng đồng thời phải bảo đảm quyền học tập của học sinh.
Không được biến “miễn phí SGK” thành những khoản thu khác
Một vấn đề phụ huynh đặc biệt quan tâm là: nếu được mượn SGK miễn phí, nhà trường có được yêu cầu đặt cọc hay thu phí bảo quản hay không?
Tinh thần của Nghị định 271/2026/NĐ-CP là rất rõ: không được thu các khoản trái quy định liên quan đến việc sử dụng SGK.
Điều này có ý nghĩa quan trọng.
Không thể bỏ khoản “tiền mua SGK” nhưng lại xuất hiện thêm những khoản mang tên khác làm mất đi ý nghĩa của chính sách.
Chính sách hỗ trợ chỉ thực sự đến được với học sinh khi việc thực hiện công khai, minh bạch và không phát sinh những khoản thu trái quy định.
Làm mất, làm hỏng sách phải có trách nhiệm
Miễn phí không có nghĩa là sử dụng không cần trách nhiệm.
Nếu SGK bị mất hoặc hư hỏng do nguyên nhân chủ quan, học sinh hoặc cha mẹ, người giám hộ phải thực hiện trách nhiệm bồi hoàn theo quy định.
Pháp luật ưu tiên việc bồi hoàn bằng SGK cùng loại, đúng danh mục và quy chuẩn.
Trường hợp bồi hoàn bằng tiền phải thực hiện theo quy định của Nghị định 271/2026/NĐ-CP, căn cứ vào giá trị và thời gian sử dụng của tài sản.
Nhà trường phải lập biên bản xác định tình trạng tài sản và công khai mức bồi hoàn.
Ngược lại, nếu sách bị mất, hư hỏng do thiên tai, hỏa hoạn hoặc trường hợp bất khả kháng thì học sinh không phải bồi hoàn.
Quy định này cho thấy chính sách vừa có tính nhân văn, vừa đề cao trách nhiệm.
Một bài học giáo dục không nằm trong trang sách
Có một giá trị khác rất đáng suy nghĩ.
Khi một học sinh nhận một bộ SGK mượn từ thư viện, em phải hiểu:
“Cuốn sách này hôm nay mình học, sang năm có thể một bạn khác sẽ tiếp tục học.”
Từ đó, việc giữ sách sạch, không xé, không vẽ bậy, không làm mất sách không còn đơn thuần là yêu cầu của nhà trường.
Đó là bài học về trách nhiệm đối với cộng đồng.
Một đứa trẻ biết giữ gìn cuốn sách dùng chung hôm nay sẽ dần hiểu cách trân trọng bàn ghế trường học, thư viện, công viên và những tài sản được tạo nên từ nguồn lực chung của xã hội.
Theo nghĩa đó, chính sách SGK mượn – trả còn có thể trở thành một bài học thực hành về tiết kiệm và ý thức công dân.
Từ TP.HCM nhìn tới lộ trình của cả nước
Điều cần nhấn mạnh để tránh hiểu nhầm là chính sách miễn phí SGK không chỉ là chủ trương riêng của TP.HCM.
Nghị định 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ xác lập lộ trình để từ năm học 2029–2030 thực hiện miễn phí SGK cho tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc.
Đồng thời, những địa phương có khả năng cân đối ngân sách hoặc huy động được nguồn lực xã hội hóa được khuyến khích triển khai sớm hơn.
Vì vậy, cách TP.HCM tổ chức thực hiện từ năm học 2026–2027 có thể được nhìn nhận như một bước triển khai sớm, qua đó tích lũy kinh nghiệm về khảo sát nhu cầu, quản lý thư viện, điều chuyển, thu hồi và tái sử dụng SGK.
Một chính sách nhân văn nhưng phải tính được hiệu quả kinh tế
Miễn phí SGK trước hết mang ý nghĩa an sinh giáo dục.
Một gia đình có ba con đi học sẽ bớt được một khoản chi vào đầu năm.
Một học sinh có hoàn cảnh khó khăn không phải mặc cảm vì thiếu sách.
Một học sinh chuyển trường vẫn được bảo đảm sách để tiếp tục học.
Nhưng chính sách sẽ càng có giá trị nếu cùng với ý nghĩa nhân văn còn giải được bài toán kinh tế.
Thay vì đặt câu hỏi:
“Ngân sách phải bỏ bao nhiêu tiền để mua SGK?”
Có lẽ nên đặt thêm một câu hỏi:
“Một đồng ngân sách bỏ ra mua SGK phục vụ được bao nhiêu lượt học sinh?”
Nếu một bộ sách được sử dụng 3 năm, 4 năm hay lâu hơn trong điều kiện chất lượng vẫn bảo đảm thì giá trị sử dụng của nguồn ngân sách tăng lên đáng kể.
Đó chính là tư duy chống lãng phí cần được khuyến khích.
Từ cuốn sách nhỏ đến một thay đổi lớn hơn trong giáo dục
Chúng ta thường nói đến cải cách giáo dục bằng chương trình mới, phương pháp giảng dạy mới hay công nghệ mới.
Nhưng cải cách cũng có thể bắt đầu từ những điều rất cụ thể:
Một cuốn sách được sử dụng hiệu quả hơn.
Một khoản ngân sách được chi tiêu hợp lý hơn.
Một gia đình giảm được một khoản chi đầu năm học.
Một học sinh học được cách giữ gìn tài sản chung.
Và một nhà trường biết chính xác mình đang có bao nhiêu sách, cần mua thêm bao nhiêu, thay vì năm nào cũng mua mới theo thói quen.
Nếu TP.HCM thực hiện tốt mô hình mượn – trả, kiểm kê, số hóa quản lý, liên thông và tái sử dụng SGK, giá trị của chính sách sẽ không chỉ nằm ở số tiền phụ huynh tiết kiệm được.
Nó còn là bước chuyển từ tư duy “mua mới để sử dụng” sang “quản lý tốt để sử dụng lâu dài”.
Để chính sách tốt không bị biến dạng khi thực hiện
Từ góc độ tư vấn pháp luật, theo Thời Nét Số, quá trình triển khai cần đặc biệt chú ý một số vấn đề.
Các trường phải công khai cách thức đăng ký mượn SGK; tình trạng sách khi giao – nhận phải được xác nhận rõ ràng; không phát sinh các khoản đặt cọc, bảo quản hoặc khoản thu trái quy định; việc xác định bồi hoàn phải có căn cứ và minh bạch.
Đồng thời, không nên chạy theo thành tích “100% học sinh nhận sách” nếu có những gia đình thực tế không có nhu cầu mượn.
Tiết kiệm ngay từ khâu xác định nhu cầu chính là bước đầu tiên của chống lãng phí.
Cũng cần tính toán tuổi thọ thực tế của từng loại SGK, chất lượng giấy, đóng gáy và khả năng sửa chữa. Nếu chủ trương là một cuốn sách phục vụ nhiều khóa học sinh thì chất lượng vật lý của SGK cũng phải đáp ứng mục tiêu tái sử dụng.
Một cuốn sách được trao đi – nhiều giá trị được giữ lại
Một chính sách giáo dục tốt không chỉ được đo bằng số tiền Nhà nước chi ra, mà còn phải được đánh giá bằng số người được hưởng lợi và hiệu quả của từng đồng ngân sách.
Ở góc độ đó, chủ trương miễn phí SGK gắn với mượn – trả và tái sử dụng mang trong mình nhiều giá trị:
Giảm gánh nặng cho phụ huynh.
Bảo đảm cơ hội tiếp cận SGK cho học sinh.
Tiết kiệm ngân sách.
Giảm lãng phí tài nguyên.
Nâng cao hiệu quả quản lý tài sản công.
Và quan trọng hơn, giáo dục cho học sinh ý thức rằng những gì được Nhà nước và xã hội hỗ trợ không phải là thứ “cho không” để sử dụng tùy ý, mà là nguồn lực chung cần được trân trọng.
Từ một bộ SGK tưởng như rất nhỏ, chúng ta có thể nhìn thấy một cách tiếp cận lớn hơn đối với giáo dục:
Nhân văn nhưng không bao cấp lãng phí; miễn phí nhưng đi cùng trách nhiệm; hỗ trợ người học nhưng đồng thời phải bảo vệ từng đồng ngân sách của Nhà nước.
Nếu được tổ chức minh bạch, khoa học và thực chất, cách làm đang được TP.HCM triển khai từ năm học 2026–2027 không chỉ giúp những chiếc cặp đến trường nhẹ bớt một khoản chi phí.
Nó còn có thể mở đầu cho một thói quen rất đáng quý trong giáo dục:
Dùng đủ – giữ tốt – dùng lại – và không lãng phí.
Căn cứ pháp lý và văn bản triển khai
- Nghị định số 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh; trong đó quy định nguyên tắc mượn – trả, tái sử dụng, quản lý, điều chuyển, thu hồi SGK và lộ trình miễn phí SGK trên phạm vi toàn quốc.
- Công văn số 5792/SGDĐT-GDPT ngày 16/6/2026 của Sở GD&ĐT TP.HCM về cung cấp SGK, Tài liệu giáo dục địa phương và Tài liệu Quốc phòng An ninh sử dụng trong các cơ sở giáo dục phổ thông trên địa bàn Thành phố từ năm học 2026–2027.
- Công văn số 6858/SGDĐT-GDPT tháng 7/2026 của Sở GD&ĐT TP.HCM về khảo sát nhu cầu mượn SGK tại các cơ sở giáo dục phổ thông.
- Các kế hoạch triển khai chính sách miễn phí SGK của ngành Giáo dục TP.HCM năm học 2026–2027 và những năm tiếp theo.
HÀ LÊ
Ban Tư vấn pháp luật – THỜI NÉT SỐ
Anh Hoàng Lê Khang
21/08/2026 18:37:25Người dùng
TỪ TP.HCM NHÌN VỀ CHÍNH SÁCH MIỄN PHÍ SÁCH GIÁO KHOA: MỘT BƯỚC THAY ĐỔI TƯ DUY ĐỂ GIẢM GÁNH NẶNG VÀ CHỐNG LÃNG PHÍ
Bộ sách giáo khoa năm học 2026-2027 ( Ảnh mạng Internet)
Từ một bộ sách của một học sinh đến một bộ sách của nhiều thế hệ
Nhiều năm qua, cứ chuẩn bị bước vào năm học mới, sách giáo khoa (SGK) lại trở thành một khoản chi quen thuộc của hàng triệu gia đình.
Một học sinh lên lớp mới thường mua một bộ sách mới. Gia đình có hai, ba con đi học thì khoản tiền này nhân lên tương ứng.
Trong khi đó, không ít cuốn SGK sau một năm vẫn còn tốt nhưng khó tiếp tục phát huy giá trị nếu không có cơ chế thu hồi, quản lý và tái sử dụng.
Từ thực tế đó, câu hỏi đặt ra là:
Một cuốn sách có nhất thiết chỉ phục vụ một học sinh trong một năm học?
Nghị định số 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ đã đưa ra một cách tiếp cận khác.
Miễn phí SGK được tổ chức theo hình thức mượn – trả để tái sử dụng nhiều lần; ưu tiên tận dụng tối đa SGK hiện có và điều chuyển thông qua hệ thống thư viện giữa các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn trước khi quyết định mua mới.
Mục tiêu được Chính phủ xác định rất rõ: giảm áp lực ngân sách nhà nước, bảo vệ môi trường, hạn chế lãng phí và nâng cao hiệu quả quản lý tài sản công.
Đây chính là điểm đáng chú ý nhất của chính sách mới.
Không chỉ là “miễn phí”, mà là thay đổi cách sử dụng sách giáo khoa
Nếu hiểu miễn phí SGK đơn giản là mỗi năm Nhà nước bỏ ngân sách mua một bộ sách mới rồi phát cho từng học sinh mang về sở hữu thì rất dễ phát sinh một vòng lãng phí mới.
Tinh thần của Nghị định 271/2026/NĐ-CP không phải như vậy.
Nhà nước đầu tư SGK cho hệ thống thư viện trường học. Học sinh được mượn để học tập. Kết thúc thời gian sử dụng, sách được hoàn trả, kiểm kê, phân loại, sửa chữa nếu cần và tiếp tục phục vụ học sinh những năm sau.
Một bộ SGK vì vậy có thể đi qua một vòng đời:
Mua sắm → thư viện quản lý → học sinh mượn → học tập → hoàn trả → kiểm kê → bảo quản → tái sử dụng.
Nếu thực hiện tốt, cùng một khoản ngân sách nhưng có thể phục vụ nhiều thế hệ học sinh.
Đó mới là ý nghĩa lâu dài của chính sách.
TP.HCM bắt đầu từ nhu cầu thực tế, không mua sách theo kiểu “cào bằng”
Điểm đáng ghi nhận trong kế hoạch triển khai của TP.HCM là khảo sát nhu cầu thực tế của phụ huynh, học sinh.
Năm học 2026–2027, Thành phố triển khai miễn phí SGK theo nhu cầu mượn thực tế nhằm bảo đảm tiết kiệm, tránh lãng phí.
Các năm học 2027–2028 và 2028–2029, các cơ sở giáo dục tiếp tục khảo sát nhu cầu, rà soát số sách đang có khả năng tái sử dụng và dự báo lượng cần bổ sung để tiến tới thực hiện đầy đủ chính sách theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP.
Cách làm này có ý nghĩa.
Bởi trong thực tế sẽ có những gia đình muốn mua riêng SGK cho con để thuận tiện ghi chép, lưu giữ hoặc sử dụng lâu dài. Nếu Nhà nước vẫn mua thêm một bộ cho những học sinh không có nhu cầu mượn thì chính sách miễn phí lại có thể dẫn tới lãng phí.
Hỗ trợ đúng người cần, đúng số lượng cần và tận dụng sách đang có trước khi mua mới chính là một biểu hiện của quản trị tiết kiệm.
Học sinh được mượn một bộ sách đầy đủ
Theo Nghị định 271/2026/NĐ-CP, vào đầu năm học hoặc đầu học kỳ, học sinh được mượn SGK tại thư viện nhà trường.
Việc bàn giao phải được ghi vào sổ theo dõi mượn – trả hoặc phần mềm quản lý, xác nhận rõ số lượng và tình trạng vật lý của sách, trong đó ghi nhận sách mới hay sách đã qua sử dụng.
Điều này tưởng nhỏ nhưng lại rất cần thiết.
Một cuốn sách đã bị rách hoặc thiếu trang trước khi giao phải được ghi nhận ngay để tránh sau này phát sinh tranh cãi giữa gia đình và nhà trường.
Như vậy, quản lý SGK trong mô hình mới không thể chỉ là “phát sách đầu năm, thu sách cuối năm”, mà phải trở thành một quy trình quản lý tài sản tương đối chặt chẽ.
Hết năm học phải trả – nhưng quyền học tập vẫn được bảo đảm
Trong thời hạn 15 ngày làm việc kể từ ngày kết thúc năm học, học sinh có trách nhiệm hoàn trả SGK đã mượn.
Tuy nhiên, quy định không máy móc.
Nếu học sinh còn cần sách để ôn tập, kiểm tra lại hoặc hoàn thành chương trình học thì vẫn được tiếp tục sử dụng theo quy định.
Học sinh chuyển trường phải trả SGK cho trường nơi chuyển đi; trường tiếp nhận có trách nhiệm bố trí SGK cho học sinh mượn để việc học không bị gián đoạn.
Ở đây có thể thấy hai nguyên tắc được đặt song song:
Bảo vệ tài sản công nhưng đồng thời phải bảo đảm quyền học tập của học sinh.
Không được biến “miễn phí SGK” thành những khoản thu khác
Một vấn đề phụ huynh đặc biệt quan tâm là: nếu được mượn SGK miễn phí, nhà trường có được yêu cầu đặt cọc hay thu phí bảo quản hay không?
Tinh thần của Nghị định 271/2026/NĐ-CP là rất rõ: không được thu các khoản trái quy định liên quan đến việc sử dụng SGK.
Điều này có ý nghĩa quan trọng.
Không thể bỏ khoản “tiền mua SGK” nhưng lại xuất hiện thêm những khoản mang tên khác làm mất đi ý nghĩa của chính sách.
Chính sách hỗ trợ chỉ thực sự đến được với học sinh khi việc thực hiện công khai, minh bạch và không phát sinh những khoản thu trái quy định.
Làm mất, làm hỏng sách phải có trách nhiệm
Miễn phí không có nghĩa là sử dụng không cần trách nhiệm.
Nếu SGK bị mất hoặc hư hỏng do nguyên nhân chủ quan, học sinh hoặc cha mẹ, người giám hộ phải thực hiện trách nhiệm bồi hoàn theo quy định.
Pháp luật ưu tiên việc bồi hoàn bằng SGK cùng loại, đúng danh mục và quy chuẩn.
Trường hợp bồi hoàn bằng tiền phải thực hiện theo quy định của Nghị định 271/2026/NĐ-CP, căn cứ vào giá trị và thời gian sử dụng của tài sản.
Nhà trường phải lập biên bản xác định tình trạng tài sản và công khai mức bồi hoàn.
Ngược lại, nếu sách bị mất, hư hỏng do thiên tai, hỏa hoạn hoặc trường hợp bất khả kháng thì học sinh không phải bồi hoàn.
Quy định này cho thấy chính sách vừa có tính nhân văn, vừa đề cao trách nhiệm.
Một bài học giáo dục không nằm trong trang sách
Có một giá trị khác rất đáng suy nghĩ.
Khi một học sinh nhận một bộ SGK mượn từ thư viện, em phải hiểu:
“Cuốn sách này hôm nay mình học, sang năm có thể một bạn khác sẽ tiếp tục học.”
Từ đó, việc giữ sách sạch, không xé, không vẽ bậy, không làm mất sách không còn đơn thuần là yêu cầu của nhà trường.
Đó là bài học về trách nhiệm đối với cộng đồng.
Một đứa trẻ biết giữ gìn cuốn sách dùng chung hôm nay sẽ dần hiểu cách trân trọng bàn ghế trường học, thư viện, công viên và những tài sản được tạo nên từ nguồn lực chung của xã hội.
Theo nghĩa đó, chính sách SGK mượn – trả còn có thể trở thành một bài học thực hành về tiết kiệm và ý thức công dân.
Từ TP.HCM nhìn tới lộ trình của cả nước
Điều cần nhấn mạnh để tránh hiểu nhầm là chính sách miễn phí SGK không chỉ là chủ trương riêng của TP.HCM.
Nghị định 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ xác lập lộ trình để từ năm học 2029–2030 thực hiện miễn phí SGK cho tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc.
Đồng thời, những địa phương có khả năng cân đối ngân sách hoặc huy động được nguồn lực xã hội hóa được khuyến khích triển khai sớm hơn.
Vì vậy, cách TP.HCM tổ chức thực hiện từ năm học 2026–2027 có thể được nhìn nhận như một bước triển khai sớm, qua đó tích lũy kinh nghiệm về khảo sát nhu cầu, quản lý thư viện, điều chuyển, thu hồi và tái sử dụng SGK.
Một chính sách nhân văn nhưng phải tính được hiệu quả kinh tế
Miễn phí SGK trước hết mang ý nghĩa an sinh giáo dục.
Một gia đình có ba con đi học sẽ bớt được một khoản chi vào đầu năm.
Một học sinh có hoàn cảnh khó khăn không phải mặc cảm vì thiếu sách.
Một học sinh chuyển trường vẫn được bảo đảm sách để tiếp tục học.
Nhưng chính sách sẽ càng có giá trị nếu cùng với ý nghĩa nhân văn còn giải được bài toán kinh tế.
Thay vì đặt câu hỏi:
“Ngân sách phải bỏ bao nhiêu tiền để mua SGK?”
Có lẽ nên đặt thêm một câu hỏi:
“Một đồng ngân sách bỏ ra mua SGK phục vụ được bao nhiêu lượt học sinh?”
Nếu một bộ sách được sử dụng 3 năm, 4 năm hay lâu hơn trong điều kiện chất lượng vẫn bảo đảm thì giá trị sử dụng của nguồn ngân sách tăng lên đáng kể.
Đó chính là tư duy chống lãng phí cần được khuyến khích.
Từ cuốn sách nhỏ đến một thay đổi lớn hơn trong giáo dục
Chúng ta thường nói đến cải cách giáo dục bằng chương trình mới, phương pháp giảng dạy mới hay công nghệ mới.
Nhưng cải cách cũng có thể bắt đầu từ những điều rất cụ thể:
Một cuốn sách được sử dụng hiệu quả hơn.
Một khoản ngân sách được chi tiêu hợp lý hơn.
Một gia đình giảm được một khoản chi đầu năm học.
Một học sinh học được cách giữ gìn tài sản chung.
Và một nhà trường biết chính xác mình đang có bao nhiêu sách, cần mua thêm bao nhiêu, thay vì năm nào cũng mua mới theo thói quen.
Nếu TP.HCM thực hiện tốt mô hình mượn – trả, kiểm kê, số hóa quản lý, liên thông và tái sử dụng SGK, giá trị của chính sách sẽ không chỉ nằm ở số tiền phụ huynh tiết kiệm được.
Nó còn là bước chuyển từ tư duy “mua mới để sử dụng” sang “quản lý tốt để sử dụng lâu dài”.
Để chính sách tốt không bị biến dạng khi thực hiện
Từ góc độ tư vấn pháp luật, theo Thời Nét Số, quá trình triển khai cần đặc biệt chú ý một số vấn đề.
Các trường phải công khai cách thức đăng ký mượn SGK; tình trạng sách khi giao – nhận phải được xác nhận rõ ràng; không phát sinh các khoản đặt cọc, bảo quản hoặc khoản thu trái quy định; việc xác định bồi hoàn phải có căn cứ và minh bạch.
Đồng thời, không nên chạy theo thành tích “100% học sinh nhận sách” nếu có những gia đình thực tế không có nhu cầu mượn.
Tiết kiệm ngay từ khâu xác định nhu cầu chính là bước đầu tiên của chống lãng phí.
Cũng cần tính toán tuổi thọ thực tế của từng loại SGK, chất lượng giấy, đóng gáy và khả năng sửa chữa. Nếu chủ trương là một cuốn sách phục vụ nhiều khóa học sinh thì chất lượng vật lý của SGK cũng phải đáp ứng mục tiêu tái sử dụng.
Một cuốn sách được trao đi – nhiều giá trị được giữ lại
Một chính sách giáo dục tốt không chỉ được đo bằng số tiền Nhà nước chi ra, mà còn phải được đánh giá bằng số người được hưởng lợi và hiệu quả của từng đồng ngân sách.
Ở góc độ đó, chủ trương miễn phí SGK gắn với mượn – trả và tái sử dụng mang trong mình nhiều giá trị:
Giảm gánh nặng cho phụ huynh.
Bảo đảm cơ hội tiếp cận SGK cho học sinh.
Tiết kiệm ngân sách.
Giảm lãng phí tài nguyên.
Nâng cao hiệu quả quản lý tài sản công.
Và quan trọng hơn, giáo dục cho học sinh ý thức rằng những gì được Nhà nước và xã hội hỗ trợ không phải là thứ “cho không” để sử dụng tùy ý, mà là nguồn lực chung cần được trân trọng.
Từ một bộ SGK tưởng như rất nhỏ, chúng ta có thể nhìn thấy một cách tiếp cận lớn hơn đối với giáo dục:
Nhân văn nhưng không bao cấp lãng phí; miễn phí nhưng đi cùng trách nhiệm; hỗ trợ người học nhưng đồng thời phải bảo vệ từng đồng ngân sách của Nhà nước.
Nếu được tổ chức minh bạch, khoa học và thực chất, cách làm đang được TP.HCM triển khai từ năm học 2026–2027 không chỉ giúp những chiếc cặp đến trường nhẹ bớt một khoản chi phí.
Nó còn có thể mở đầu cho một thói quen rất đáng quý trong giáo dục:
Dùng đủ – giữ tốt – dùng lại – và không lãng phí.
Căn cứ pháp lý và văn bản triển khai
HÀ LÊ
Ban Tư vấn pháp luật – THỜI NÉT SỐ