TP.HCM: KHI MỖI LẦN ĐÈN ĐỎ PHẢI CHỜ 4–5 NHỊP – AI ĐANG TRẢ “HÓA ĐƠN” CHO ÙN TẮC?

Hình ảnh đợi đèn tín hiệu giao thông khu vực Quận 3 (Cũ) thành phố Hồ Chí Minh

Không còn khái niệm kẹt xe chỉ vào “giờ cao điểm”

Những bức ảnh Thời Nét Số ghi nhận tại khu vực nội đô TP.HCM cho thấy một thực tế khá rõ: vào khoảng giữa trưa, dòng xe máy và ô tô vẫn dày đặc tại các nút giao.

Trên màn hình thiết bị dẫn đường, hàng loạt biển báo, hướng lưu thông và các điểm giao cắt chen nhau trong một không gian đường phố vốn đã rất chật. Ngoài đường, hàng trăm xe máy, ô tô cùng dồn về một nút đèn tín hiệu.

Đáng chú ý, áp lực phương tiện của TP.HCM hiện nay rất lớn. Theo thông tin được Bộ Xây dựng công bố đầu năm 2026, sau sắp xếp địa giới, thành phố có dân số trên 14 triệu người, hơn 12 triệu xe máy và khoảng 1,4 triệu ô tô.

Điều đó cũng giải thích vì sao khái niệm “giờ cao điểm” đang dần trở nên tương đối. Không ít tuyến đường có thể đông từ sáng đến trưa, giảm một thời gian ngắn rồi lại bước vào cao điểm chiều tối.

Một chiếc ô tô: từ 6,5 lít lên 13–14 lít/100 km nói lên điều gì?

Hãy thử tính một bài toán rất đời thường.

Một chiếc ô tô động cơ diesel khi chạy đường trường ổn định tiêu thụ khoảng 6,5 lít/100 km theo số liệu thực tế của người sử dụng. Khi đi trong nội đô đông đúc, liên tục tăng tốc, giảm tốc, dừng chờ và nhích từng đoạn ngắn, mức hiển thị có thể lên 13–14 lít/100 km.

Lấy mức giữa là 13,5 lít/100 km, lượng nhiên liệu tiêu thụ đã tăng khoảng 7 lít cho mỗi 100 km, tức hơn gấp đôi.

Theo kỳ điều hành từ 15 giờ ngày 10/9/2026, giá dầu diesel 0,05S tối đa là 28.485 đồng/lít.

Giả sử một người sử dụng ô tô đi 30 km/ngày, 26 ngày/tháng, phép tính minh họa sẽ như sau:

Chỉ riêng phần chênh lệch nhiên liệu đã khoảng 1,56 triệu đồng/tháng, nếu đi 26 ngày. Nếu tình trạng tương tự kéo dài 12 tháng thì một chiếc xe có thể tốn thêm khoảng 18,7 triệu đồng/năm.

Nếu phương tiện phải chạy khoảng 50 km/ngày, con số chênh lệch có thể lên tới khoảng 31 triệu đồng/năm.

Đây chưa phải chi phí toàn bộ của ùn tắc. Chưa tính hao mòn lốp, phanh, dầu nhớt, động cơ; chưa tính điều hòa phải hoạt động trong thời gian xe đứng chờ; và quan trọng hơn cả là chưa tính giá trị thời gian của con người.

Cần nhấn mạnh: đây là phép tính minh họa dựa trên mức tiêu hao thực tế nêu trên, không phải số liệu thống kê mức tiêu hao bình quân của toàn bộ ô tô TP.HCM.

Chờ 4–5 lần đèn đỏ: tiền chưa chắc đáng sợ bằng thời gian

Giả sử một chu kỳ đèn tại một nút giao khoảng 90 giây.

Nếu dòng xe quá đông khiến một phương tiện phải chờ 4–5 chu kỳ mới qua được giao lộ, riêng một nút giao có thể lấy đi khoảng 6–7,5 phút.

Một hành trình gặp 5–6 nút tương tự có thể mất thêm hàng chục phút.

Một người mất 40 phút mỗi ngày vì ùn tắc, trong 26 ngày làm việc, tương đương hơn 17 giờ/tháng. Một năm là trên 200 giờ – tương đương khoảng 25 ngày làm việc 8 giờ.

Đây mới chính là khoản “thuế thời gian” mà ùn tắc âm thầm lấy đi của người dân.

Và thời gian ấy không thể đổ lại vào bình như nhiên liệu.

Xe công nghệ: vừa là giải pháp, vừa tạo thêm áp lực cho mặt đường

Một thay đổi rất dễ quan sát tại TP.HCM là mật độ phương tiện phục vụ vận chuyển hành khách, giao đồ ăn, giao hàng và các loại hình vận tải ứng dụng công nghệ.

Không thể đơn giản cho rằng xe công nghệ là “thủ phạm” gây kẹt xe. Chúng giải quyết nhu cầu đi lại, tạo việc làm và góp phần hạn chế phần nào nhu cầu sở hữu phương tiện của một bộ phận người dân.

Nhưng cũng phải nhìn vào mặt còn lại: một phương tiện cá nhân thường đi từ A đến B rồi dừng. Xe kinh doanh trên nền tảng có thể di chuyển liên tục nhiều giờ, kể cả khi chưa có khách, đang đón khách hoặc chờ đơn.

Vì vậy, trong quản trị giao thông đô thị, điều cần quan tâm không chỉ là thành phố có bao nhiêu xe, mà còn phải tính đến mỗi xe chạy bao nhiêu kilomet mỗi ngày và tập trung ở khu vực nào, thời điểm nào.

Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau.

Ùn tắc không chỉ làm mất tiền xăng

Một nhân viên đến cơ quan muộn 30 phút là mất thời gian lao động.

Một tài xế giao hàng mất thêm một giờ trên đường có thể giảm số chuyến trong ngày.

Một doanh nghiệp có hàng chục phương tiện, nếu mỗi xe mất thêm 30–60 phút/ngày, tổng thiệt hại về nhân công, nhiên liệu và năng suất có thể rất đáng kể.

Xe cấp cứu, xe chữa cháy hay phương tiện thực hiện nhiệm vụ khẩn cấp bị mắc giữa dòng xe lại là một câu chuyện nghiêm trọng hơn nhiều.

Vì vậy, đánh giá thiệt hại của ùn tắc chỉ bằng số lít xăng dầu bị tiêu hao là chưa đủ.

Chi phí thực phải được nhìn dưới công thức rộng hơn:

Ùn tắc = nhiên liệu tăng thêm + thời gian mất đi + hao mòn phương tiện + giảm năng suất lao động + chậm vận chuyển hàng hóa + ô nhiễm môi trường + chi phí cơ hội của toàn xã hội.

Đáng lưu ý, riêng lượng nhiên liệu tiêu thụ của thành phố đã ở quy mô rất lớn. Một nguồn của TP.HCM từng cho biết thành phố tiêu thụ khoảng 7.000 m³ xăng dầu/ngày; con số này cho thấy chỉ cần tiết kiệm được một tỷ lệ nhỏ nhờ giao thông thông thoáng hơn cũng đã có ý nghĩa kinh tế và môi trường đáng kể.

Không thể cứ mở rộng đường mãi

Một siêu đô thị không thể giải quyết ùn tắc chỉ bằng cách mở thêm đường.

Đất nội đô hữu hạn, chi phí giải phóng mặt bằng rất lớn. Đường vừa mở rộng nhưng nếu lượng phương tiện cá nhân tiếp tục tăng nhanh thì sau một thời gian, sức chứa mới lại có nguy cơ bị lấp đầy.

TP.HCM đang triển khai nhiều dự án lớn như Vành đai 3, các tuyến cao tốc, mở rộng Quốc lộ 13, Quốc lộ 22, Metro số 2 và nhiều công trình kết nối khác. Thành phố cũng đang hướng tới mạng lưới metro khoảng 187 km vào năm 2030; riêng Metro số 1 đã phục vụ hơn 30 triệu lượt khách từ đầu năm 2025 đến đầu tháng 6/2026.

Nhưng hạ tầng lớn cần nhiều năm.

Trong khi đó, người dân phải đi lại ngay hôm nay.

Có thể làm gì ngay?

Trước hết, cần xem giao thông như một dòng chảy dữ liệu theo thời gian thực. Camera và trí tuệ nhân tạo không nên chỉ phục vụ phát hiện vi phạm mà cần giúp đếm lưu lượng phương tiện và điều chỉnh chu kỳ đèn theo lượng xe thực tế. TP.HCM đã triển khai ứng dụng công nghệ, AI và camera tại nhiều nút giao, đồng thời từng áp dụng tối ưu thời lượng đèn tại một số khu vực.

Thứ hai, những trục đường có lưu lượng sáng – chiều chênh lệch lớn có thể tiếp tục nghiên cứu làn đường linh hoạt, đảo chiều theo giờ. Thành phố đã triển khai phương án này trên đoạn đường Cộng Hòa từ Út Tịch đến Trường Chinh nhằm tăng khả năng thông hành.

Thứ ba, cần tổ chức lại điểm đón trả khách của taxi, xe công nghệ, xe giao hàng tại bệnh viện, trung tâm thương mại, trường học, nhà ga và những nút giao đông người. Một chiếc xe dừng sai vị trí chỉ vài phút đôi khi có thể làm mất năng lực của cả một làn đường.

Thứ tư, phải làm cho người dân thấy đi phương tiện công cộng thực sự tiện hơn mang xe cá nhân ra đường. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 xe buýt, metro và giao thông công cộng đáp ứng khoảng 15–20% nhu cầu đi lại; đồng thời nghiên cứu mạng lưới để người dân chỉ cần đi bộ khoảng 300–500 m có thể tiếp cận xe buýt hoặc metro.

Thực tế cho thấy khi dịch vụ đủ hấp dẫn, người dân sẵn sàng thay đổi. Sau 10 ngày thực hiện chính sách hỗ trợ 100% giá vé trên 134 tuyến xe buýt, lượng khách đạt gần 1,9 triệu lượt, tăng 33% so với cùng kỳ năm trước.

Đừng coi 5 phút đứng chờ là chuyện nhỏ

Một người mất 5 phút có thể chưa đáng kể.

Nhưng nếu hàng trăm nghìn, hàng triệu lượt người cùng mất 5, 10 hay 30 phút mỗi ngày, đó không còn là chuyện cá nhân.

Đó là nguồn lực của một thành phố đang bị tiêu hao ngay trên mặt đường.

Một chiếc xe từ mức 6,5 lít tăng lên 13–14 lít/100 km trong điều kiện ùn tắc không đơn giản chỉ là chuyện người chủ xe phải trả thêm tiền dầu. Phần nhiên liệu ấy được nhập khẩu, vận chuyển, phân phối rồi cuối cùng bị đốt nhiều hơn chỉ để chiếc xe… đứng chờ hoặc nhích từng mét.

Một cuộc hẹn trễ, một chuyến hàng giao muộn, một người lao động đến nơi làm việc chậm, một tài xế công nghệ chạy được ít chuyến hơn – tất cả cộng lại thành chi phí của nền kinh tế.

Bởi vậy, bài toán giao thông TP.HCM trong giai đoạn mới có lẽ không nên chỉ đặt câu hỏi:

“Làm thế nào để có thêm đường cho xe chạy?”

Mà cần tiến thêm một bước:

“Làm thế nào để mỗi mét đường hiện có vận chuyển được nhiều người hơn, nhanh hơn và với chi phí xã hội thấp hơn?”

Giải được bài toán ấy, thành phố không chỉ giảm kẹt xe.

Thành phố đang tiết kiệm nhiên liệu, tiết kiệm tiền bạc – và quan trọng nhất là trả lại thời gian cho hàng triệu con người.

Ảnh: Thời Nét Số ghi nhận thực tế giao thông tại khu vực nội đô TP.HCM,  ngày 4/9/2026.

HÀ LÊ

THỜI NÉT SỐ – Góc nhìn đô thị