Những đại án nghìn tỷ và câu hỏi của dư luận: “Tiền thất thoát đi đâu, vì sao khắc phục được rất nhanh?”

Hình minh họa Đại diện Viện Kiểm soát tại tòa( ảnh mạng internet)

Phiên xét xử vụ án liên quan Dự án Cơ sở 2 Bệnh viện Bạch Mai và Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức tiếp tục làm dấy lên những tranh luận này trên mạng xã hội. Không ít người dân đặt vấn đề: nếu chỉ cần “khắc phục hậu quả” để được giảm án, liệu có tạo ra tâm lý “sai phạm trước, nộp tiền sau” hay không?

Đây là câu hỏi không hề cảm tính, mà phản ánh tâm lý xã hội về sự công bằng và niềm tin pháp luật.

Theo quy định của Bộ luật Hình sự Việt Nam, việc tự nguyện nộp lại tiền, khắc phục hậu quả được xem là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Quy định này nhằm khuyến khích bị can, bị cáo hợp tác với cơ quan điều tra, thu hồi tối đa tài sản Nhà nước bị thất thoát. Xét ở góc độ pháp luật, đây là quy định đúng và cần thiết, bởi điều quan trọng của các vụ án kinh tế không chỉ là xử phạt tù mà còn phải thu hồi được tài sản cho Nhà nước.

Tuy nhiên, thực tế lại đang tạo ra một nghịch lý khiến dư luận băn khoăn.

Một cán bộ, công chức hay lãnh đạo hưởng lương Nhà nước theo chế độ bình thường, nhưng khi xảy ra sai phạm lại có khả năng khắc phục hàng chục, thậm chí hàng trăm tỷ đồng trong thời gian ngắn. Điều đó khiến xã hội đặt ra nhiều dấu hỏi:

• Nguồn tiền đó từ đâu?
• Có phải tài sản tích lũy hợp pháp hay không?
• Có liên quan lợi ích nhóm, sân sau hay tài sản đứng tên người thân?
• Hay chỉ là phần nổi của một khối tài sản lớn chưa được kiểm soát đầy đủ?

Thực tế nhiều năm qua cho thấy không ít vụ án kinh tế có hiện tượng:

• tài sản được chuyển nhượng qua người thân,
• đứng tên doanh nghiệp khác,
• đầu tư bất động sản,
• hoặc chuyển hóa thành nhiều dạng tài sản khó truy vết.

Khi vụ án bị khởi tố, việc gia đình hoặc người liên quan nhanh chóng nộp tiền khắc phục đôi khi lại vô tình làm dư luận càng nghi ngờ về nguồn gốc khối tài sản thực tế.

Ở chiều ngược lại, cũng cần nhìn nhận khách quan rằng không phải mọi khoản tiền khắc phục đều là “tiền tham nhũng còn giữ lại”. Có trường hợp:

• gia đình bán tài sản,
• vay mượn,
• huy động từ người thân,
• hoặc doanh nghiệp liên quan hỗ trợ để giảm nhẹ trách nhiệm cho bị cáo.

Nhưng điều khiến người dân chưa thật sự thuyết phục chính là khoảng cách quá lớn giữa thu nhập chính thức và khả năng tài chính thực tế của nhiều cán bộ sau khi bị điều tra.

Đây cũng là lý do thời gian gần đây, xã hội ngày càng quan tâm tới việc kiểm soát tài sản, thu nhập của cán bộ, công chức và người có chức vụ quyền hạn. Bởi nếu cơ chế kê khai chỉ mang tính hình thức, không kiểm tra thực chất, thì rất khó lý giải nguồn gốc những khoản tiền “khắc phục” khổng lồ xuất hiện sau mỗi đại án.

Một vấn đề khác cũng đang gây tranh luận mạnh là liệu việc “khắc phục hậu quả” có đang trở thành “chiếc phao giảm án” quá lớn trong các vụ án kinh tế?

Nhiều ý kiến trên mạng xã hội cho rằng:

• người dân bình thường vi phạm nhỏ thì bị xử lý rất nghiêm,
• nhưng ở các vụ án kinh tế lớn, nếu có tiền khắc phục thì mức án lại giảm đáng kể.

Từ đó xuất hiện tâm lý so sánh:
“Người nghèo phạm lỗi nhỏ khó sửa sai, còn người có điều kiện tài chính lại có cơ hội giảm nhẹ rất lớn.”

Tuy nhiên, ở góc độ pháp luật, việc giảm án do khắc phục hậu quả không phải “mua án”, mà là nguyên tắc nhân đạo trong tố tụng hình sự. Pháp luật luôn ưu tiên thu hồi tài sản cho Nhà nước và tạo điều kiện cho bị cáo sửa chữa hậu quả đã gây ra.

Vấn đề nằm ở chỗ: cơ chế kiểm soát tài sản bất minh hiện nay vẫn còn nhiều khoảng trống.

Nếu không minh bạch được nguồn gốc tài sản của người có chức vụ quyền hạn, thì mỗi lần xuất hiện những khoản “khắc phục” hàng chục, hàng trăm hay hàng nghìn tỷ đồng, dư luận sẽ tiếp tục đặt dấu hỏi về tính công bằng và hiệu quả của công tác phòng chống tham nhũng.

Từ vụ án hôm nay, có thể thấy xã hội không chỉ quan tâm chuyện một bị cáo bị xử bao nhiêu năm tù. Điều người dân cần hơn là:

• tài sản thất thoát có được thu hồi triệt để hay không,
• tiền đó từ đâu ra,
• cơ chế nào để ngăn chặn sai phạm từ đầu,
• và liệu sau những đại án nghìn tỷ, hệ thống quản lý công có thay đổi thực chất hay chưa.

Bởi nếu chỉ xử lý hậu quả sau khi tiền đã thất thoát, công trình đã đình trệ, ngân sách đã bị lãng phí, thì cái giá mà xã hội phải trả vẫn luôn quá lớn.

 Hà Lê