Không phải ai cũng hiểu hết giá trị của một tờ giấy khai tử cho đến khi cả một gia đình phải chạy vạy, gom góp từng mảnh ký ức, từng lời xác nhận, thậm chí cả hình ảnh mộ bia để chứng minh rằng người thân của mình… đã từng tồn tại trên đời. Những câu chuyện như vậy không còn hiếm, đặc biệt ở những vùng quê, nơi mà cách đây vài chục năm, việc khai sinh, khai tử chưa được quản lý chặt chẽ, thậm chí gần như không tồn tại trong ý thức của người dân. Hệ quả để lại hôm nay không chỉ là những khoảng trống trong hồ sơ hộ tịch, mà là những nút thắt pháp lý khiến cả một thế hệ con cháu rơi vào vòng luẩn quẩn khi làm thủ tục thừa kế, đất đai.
Hình minh họa và thực tế của câu chuyện( ảnh Hà Lê)
Trong khi Chính phủ đang đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hộ tịch, đất đai, hướng tới việc “không cần giấy tờ”, thì một thực tế nghịch lý lại đang tồn tại song song: có những con người hoàn toàn không có trong hệ thống dữ liệu. Họ sinh ra, lớn lên, lập gia đình và qua đời trong một giai đoạn mà hồ sơ hành chính chưa đầy đủ, và vì thế, khi hệ thống hiện đại được thiết lập, họ trở thành những “khoảng trống dữ liệu”.
Khoảng trống đó không nằm trên máy tính, mà nằm ngay trong từng hồ sơ của người dân.
Khi phát sinh nhu cầu chia thừa kế, sang tên đất đai, pháp luật yêu cầu phải xác định rõ người chết, thời điểm chết, quan hệ thân nhân và hàng thừa kế. Những yêu cầu hoàn toàn đúng và cần thiết để đảm bảo tính minh bạch. Nhưng với những trường hợp không có giấy tờ, không có dữ liệu, những yêu cầu đó lại trở thành rào cản.
Người dân buộc phải đi theo một con đường đầy nghịch lý: chụp ảnh mộ bia, xin xác nhận trưởng thôn, tìm người làm chứng, lập giấy xác nhận thân nhân, thậm chí làm lại giấy khai sinh cho người đã chết chỉ để chứng minh quan hệ huyết thống. Một câu nói tưởng như đùa nhưng lại rất thật: “Ông sống cả đời, giờ con cháu phải làm giấy tờ để chứng minh là ông đã từng sống”.
Trong khi đó, pháp luật hiện hành không hề đóng cửa với những trường hợp này. Quy định về hộ tịch cho phép đăng ký khai tử quá hạn, kể cả khi không có giấy tờ, có thể căn cứ vào xác minh thực tế, người làm chứng và xác nhận của địa phương. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, những quy định đó không được cụ thể hóa thành một quy trình rõ ràng để áp dụng thống nhất.
Ở cấp xã, không ít trường hợp người dân chỉ nhận được câu trả lời: “Chết lâu rồi, không làm được”. Không văn bản, không hướng dẫn, không chỉ rõ phải làm gì tiếp theo. Trong khi theo nguyên tắc hành chính, nếu không giải quyết được, cơ quan nhà nước phải trả lời bằng văn bản, nêu rõ căn cứ pháp lý và hướng dẫn cụ thể cho người dân. Một câu trả lời miệng không chỉ khiến hồ sơ bị “treo”, mà còn làm đứt gãy toàn bộ quy trình phía sau.
Ở khâu công chứng, rủi ro pháp lý khiến nhiều hồ sơ bị từ chối. Công chứng viên không thể ký khi không xác định được đầy đủ người thừa kế, không có căn cứ rõ ràng. Ở khâu đăng ký đất đai, yêu cầu về hồ sơ càng chặt chẽ hơn, khiến nhiều tài sản bị “đóng băng” chỉ vì thiếu giấy tờ của một người đã chết từ hàng chục năm trước.
Ba cơ quan, ba quy định, nhưng không có một quy trình liên thông.
Người dân bị kẹt ở giữa.
Điều đáng nói là trong khi Chính phủ đang chỉ đạo mạnh mẽ việc khai thác dữ liệu để thay thế giấy tờ, thì với những trường hợp không có dữ liệu, lại chưa có cơ chế xử lý tương ứng. Dữ liệu quốc gia hướng tới tương lai, nhưng pháp luật lại chưa có đủ công cụ để giải quyết những tồn đọng của quá khứ.
Và chính ở điểm này, trách nhiệm không thể chỉ dừng lại ở việc “có luật”, mà phải là “có đường để thực hiện luật”.
Từ thực tiễn đó, rất cần một cách tiếp cận khác, không phải bằng việc siết chặt thêm quy định, mà bằng việc mở ra một cơ chế phù hợp với những trường hợp đặc thù. Trước hết, cần có một văn bản hướng dẫn liên ngành, thống nhất giữa cơ quan tư pháp, công chứng và quản lý đất đai, quy định rõ quy trình xử lý những hồ sơ không có dữ liệu hộ tịch. Không thể để mỗi nơi hiểu một cách, mỗi cán bộ làm một kiểu, khiến người dân phải chạy vòng quanh mà vẫn không tìm được lối ra.
Cùng với đó, cần chính thức thừa nhận các loại chứng cứ thực tế như mộ bia, gia phả, lời khai nhân chứng là những căn cứ bổ trợ có giá trị trong những trường hợp đặc biệt. Khi dữ liệu không tồn tại, thì thực tế phải được xem xét như một nguồn thông tin hợp pháp, có kiểm chứng.
Quan trọng hơn, cần xác định rõ trách nhiệm và phạm vi xác nhận của UBND cấp xã. Khi có hướng dẫn cụ thể, có quy trình rõ ràng, cán bộ sẽ dám làm, dám ký, thay vì chọn cách an toàn là từ chối. Đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ người thực thi trong những trường hợp đã làm đúng quy trình nhưng phát sinh rủi ro về sau.
Một điểm không thể bỏ qua là trách nhiệm giải trình với người dân. Không thể tồn tại tình trạng trả lời miệng “không làm được” mà không có bất kỳ văn bản nào. Mọi trường hợp từ chối đều phải được thể hiện bằng văn bản, có căn cứ pháp lý và có hướng dẫn cụ thể, để người dân biết mình cần làm gì tiếp theo.
Xa hơn, cần tính đến việc xây dựng một quy trình riêng cho “hồ sơ lịch sử” – những trường hợp không có dữ liệu hộ tịch do yếu tố thời kỳ. Đây không phải là ngoại lệ hiếm gặp, mà là một thực tế tồn tại ở rất nhiều địa phương. Nếu không có cơ chế riêng, thì những vướng mắc này sẽ còn kéo dài, thậm chí tích tụ thành những tranh chấp phức tạp trong tương lai.
Pháp luật cần chặt chẽ, nhưng không thể vô cảm với quá khứ. Những người không có giấy tờ không phải là sai phạm, mà là sản phẩm của một giai đoạn lịch sử. Nếu pháp luật không có cách tiếp cận phù hợp, thì chính pháp luật đang tự làm khó mình.
Một tấm bia đá có thể không phải là chứng cứ pháp lý hoàn chỉnh, nhưng nó là sự thật. Và một hệ thống pháp luật hiện đại không chỉ là hệ thống có dữ liệu đầy đủ, mà còn là hệ thống biết cách thừa nhận và xử lý những sự thật nằm ngoài dữ liệu.
Khi người chết không có giấy tờ, người sống không nên phải trả giá bằng cả cuộc đời chạy thủ tục. Và khi Chính phủ đã đặt mục tiêu xây dựng một nền hành chính phục vụ, thì điều người dân cần không phải là những câu trả lời “không làm được”, mà là một con đường rõ ràng để họ có thể làm đúng luật.
Bài ảnh: Hà Lê
Tô Lê
14/04/2026 11:16:50Tài khoản quản lý
“Người chết không giấy tờ – Người sống chạy vạy cả đời”: Khi dữ liệu quốc gia đã có, nhưng người dân vẫn bị “kẹt” trong quá khứ
Trong khi Chính phủ đang đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, hộ tịch, đất đai, hướng tới việc “không cần giấy tờ”, thì một thực tế nghịch lý lại đang tồn tại song song: có những con người hoàn toàn không có trong hệ thống dữ liệu. Họ sinh ra, lớn lên, lập gia đình và qua đời trong một giai đoạn mà hồ sơ hành chính chưa đầy đủ, và vì thế, khi hệ thống hiện đại được thiết lập, họ trở thành những “khoảng trống dữ liệu”.
Khoảng trống đó không nằm trên máy tính, mà nằm ngay trong từng hồ sơ của người dân.
Khi phát sinh nhu cầu chia thừa kế, sang tên đất đai, pháp luật yêu cầu phải xác định rõ người chết, thời điểm chết, quan hệ thân nhân và hàng thừa kế. Những yêu cầu hoàn toàn đúng và cần thiết để đảm bảo tính minh bạch. Nhưng với những trường hợp không có giấy tờ, không có dữ liệu, những yêu cầu đó lại trở thành rào cản.
Người dân buộc phải đi theo một con đường đầy nghịch lý: chụp ảnh mộ bia, xin xác nhận trưởng thôn, tìm người làm chứng, lập giấy xác nhận thân nhân, thậm chí làm lại giấy khai sinh cho người đã chết chỉ để chứng minh quan hệ huyết thống. Một câu nói tưởng như đùa nhưng lại rất thật: “Ông sống cả đời, giờ con cháu phải làm giấy tờ để chứng minh là ông đã từng sống”.
Trong khi đó, pháp luật hiện hành không hề đóng cửa với những trường hợp này. Quy định về hộ tịch cho phép đăng ký khai tử quá hạn, kể cả khi không có giấy tờ, có thể căn cứ vào xác minh thực tế, người làm chứng và xác nhận của địa phương. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ, những quy định đó không được cụ thể hóa thành một quy trình rõ ràng để áp dụng thống nhất.
Ở cấp xã, không ít trường hợp người dân chỉ nhận được câu trả lời: “Chết lâu rồi, không làm được”. Không văn bản, không hướng dẫn, không chỉ rõ phải làm gì tiếp theo. Trong khi theo nguyên tắc hành chính, nếu không giải quyết được, cơ quan nhà nước phải trả lời bằng văn bản, nêu rõ căn cứ pháp lý và hướng dẫn cụ thể cho người dân. Một câu trả lời miệng không chỉ khiến hồ sơ bị “treo”, mà còn làm đứt gãy toàn bộ quy trình phía sau.
Ở khâu công chứng, rủi ro pháp lý khiến nhiều hồ sơ bị từ chối. Công chứng viên không thể ký khi không xác định được đầy đủ người thừa kế, không có căn cứ rõ ràng. Ở khâu đăng ký đất đai, yêu cầu về hồ sơ càng chặt chẽ hơn, khiến nhiều tài sản bị “đóng băng” chỉ vì thiếu giấy tờ của một người đã chết từ hàng chục năm trước.
Ba cơ quan, ba quy định, nhưng không có một quy trình liên thông.
Người dân bị kẹt ở giữa.
Điều đáng nói là trong khi Chính phủ đang chỉ đạo mạnh mẽ việc khai thác dữ liệu để thay thế giấy tờ, thì với những trường hợp không có dữ liệu, lại chưa có cơ chế xử lý tương ứng. Dữ liệu quốc gia hướng tới tương lai, nhưng pháp luật lại chưa có đủ công cụ để giải quyết những tồn đọng của quá khứ.
Và chính ở điểm này, trách nhiệm không thể chỉ dừng lại ở việc “có luật”, mà phải là “có đường để thực hiện luật”.
Từ thực tiễn đó, rất cần một cách tiếp cận khác, không phải bằng việc siết chặt thêm quy định, mà bằng việc mở ra một cơ chế phù hợp với những trường hợp đặc thù. Trước hết, cần có một văn bản hướng dẫn liên ngành, thống nhất giữa cơ quan tư pháp, công chứng và quản lý đất đai, quy định rõ quy trình xử lý những hồ sơ không có dữ liệu hộ tịch. Không thể để mỗi nơi hiểu một cách, mỗi cán bộ làm một kiểu, khiến người dân phải chạy vòng quanh mà vẫn không tìm được lối ra.
Cùng với đó, cần chính thức thừa nhận các loại chứng cứ thực tế như mộ bia, gia phả, lời khai nhân chứng là những căn cứ bổ trợ có giá trị trong những trường hợp đặc biệt. Khi dữ liệu không tồn tại, thì thực tế phải được xem xét như một nguồn thông tin hợp pháp, có kiểm chứng.
Quan trọng hơn, cần xác định rõ trách nhiệm và phạm vi xác nhận của UBND cấp xã. Khi có hướng dẫn cụ thể, có quy trình rõ ràng, cán bộ sẽ dám làm, dám ký, thay vì chọn cách an toàn là từ chối. Đồng thời, cần có cơ chế bảo vệ người thực thi trong những trường hợp đã làm đúng quy trình nhưng phát sinh rủi ro về sau.
Một điểm không thể bỏ qua là trách nhiệm giải trình với người dân. Không thể tồn tại tình trạng trả lời miệng “không làm được” mà không có bất kỳ văn bản nào. Mọi trường hợp từ chối đều phải được thể hiện bằng văn bản, có căn cứ pháp lý và có hướng dẫn cụ thể, để người dân biết mình cần làm gì tiếp theo.
Xa hơn, cần tính đến việc xây dựng một quy trình riêng cho “hồ sơ lịch sử” – những trường hợp không có dữ liệu hộ tịch do yếu tố thời kỳ. Đây không phải là ngoại lệ hiếm gặp, mà là một thực tế tồn tại ở rất nhiều địa phương. Nếu không có cơ chế riêng, thì những vướng mắc này sẽ còn kéo dài, thậm chí tích tụ thành những tranh chấp phức tạp trong tương lai.
Pháp luật cần chặt chẽ, nhưng không thể vô cảm với quá khứ. Những người không có giấy tờ không phải là sai phạm, mà là sản phẩm của một giai đoạn lịch sử. Nếu pháp luật không có cách tiếp cận phù hợp, thì chính pháp luật đang tự làm khó mình.
Một tấm bia đá có thể không phải là chứng cứ pháp lý hoàn chỉnh, nhưng nó là sự thật. Và một hệ thống pháp luật hiện đại không chỉ là hệ thống có dữ liệu đầy đủ, mà còn là hệ thống biết cách thừa nhận và xử lý những sự thật nằm ngoài dữ liệu.
Khi người chết không có giấy tờ, người sống không nên phải trả giá bằng cả cuộc đời chạy thủ tục. Và khi Chính phủ đã đặt mục tiêu xây dựng một nền hành chính phục vụ, thì điều người dân cần không phải là những câu trả lời “không làm được”, mà là một con đường rõ ràng để họ có thể làm đúng luật.
Bài ảnh: Hà Lê